HVO a biodiesel FAME: różnice w produkcji, właściwościach i oznaczeniach

HVO i biodiesel FAME mogą powstawać z podobnych surowców, na przykład olejów roślinnych lub zużytych tłuszczów spożywczych. Po przetworzeniu stają się jednak paliwami o innej budowie chemicznej, właściwościach i wymaganiach dotyczących stosowania. Dla kierowcy oraz zarządcy floty oznacza to konieczność sprawdzenia czegoś więcej niż nazwy handlowej. O wyborze paliwa powinny decydować jego norma jakości, oznaczenie na dystrybutorze i dopuszczenie producenta konkretnego pojazdu.

Jak powstają HVO i FAME?

FAME: reakcja tłuszczów z metanolem

FAME to estry metylowe kwasów tłuszczowych, najczęściej określane jako biodiesel. Powstają głównie w procesie transestryfikacji: olej lub tłuszcz reaguje z metanolem w obecności katalizatora. Produktem ubocznym jest glicerol.

Surowcem może być między innymi olej rzepakowy, zużyty olej spożywczy albo tłuszcz zwierzęcy. Estry wytworzone z oleju rzepakowego określa się skrótem RME — są one jednym z rodzajów FAME.

Gotowe cząsteczki estrów zawierają tlen. Ich właściwości zależą również od składu wykorzystanego tłuszczu, w tym stopnia nasycenia kwasów tłuszczowych. Ma to znaczenie dla odporności na utlenianie i zachowania paliwa podczas mrozu.

HVO: przetwarzanie z udziałem wodoru

HVO otrzymuje się przez przetwarzanie olejów i tłuszczów z udziałem wodoru. Podczas procesu usuwa się tlen, a produktem są węglowodory parafinowe. Dodatkowa izomeryzacja pozwala zmieniać strukturę tych cząsteczek i poprawiać właściwości niskotemperaturowe.

Choć nazwa HVO historycznie odnosi się do olejów roślinnych, surowcami mogą być także tłuszcze zwierzęce oraz odpowiednio przygotowane odpady i pozostałości tłuszczowe.

W porównaniu HVO a biodiesel trzeba więc doprecyzować znaczenie drugiego określenia. W codziennym języku biodiesel zwykle oznacza FAME, natomiast w części opracowań branżowych nazwa ta obejmuje szerzej paliwa pochodzenia biologicznego.

HVO a FAME: właściwości ważne podczas eksploatacji

Różnice najlepiej rozpatrywać dla samych komponentów. Gotowy olej napędowy B7 zawierający FAME ma inne właściwości niż czyste paliwo estrowe B100.

Cecha	FAME	HVO
Budowa chemiczna	Estry zawierające tlen	Węglowodory parafinowe
Liczba cetanowa	Minimum 51 według EN 14214	Zwykle wysoka; dla klasy A według EN 15940 minimum 70
Smarność	Dobra, może poprawiać smarność mieszanki	Wymaga zapewnienia odpowiedniej smarności gotowego paliwa, zwykle przez dodatki
Odporność na utlenianie	Silniej zależna od surowca i stabilizacji	Zwykle wyższa niż w przypadku FAME
Powinowactwo do wody	Większe	Mniejsze
Zachowanie na mrozie	Mocno zależy od surowca i jakości paliwa	Może być kształtowane podczas produkcji

Wysoka liczba cetanowa oznacza łatwość samozapłonu paliwa w silniku Diesla. Sama w sobie nie jest miarą wartości energetycznej ani gwarancją niższego zużycia paliwa.

HVO dostarcza więcej energii z kilograma niż FAME, ale ma mniejszą gęstość niż konwencjonalny olej napędowy. Litr HVO może więc dostarczać nieco mniej energii niż litr paliwa kopalnego. Przy porównywaniu kosztów dla floty przydatne jest rzeczywiste zużycie na podobnych trasach i przy podobnym obciążeniu.

Zima i przechowywanie

Napis „HVO” nie określa jednej temperatury przydatności paliwa. Przed zakupem na zimę należy sprawdzić klasę klimatyczną oraz parametry partii, w tym CFPP, czyli temperaturę zablokowania zimnego filtru w badaniu laboratoryjnym.

FAME wymaga szczególnej uwagi podczas dłuższego magazynowania ze względu na podatność na utlenianie i kontakt z wodą. Wyższa stabilność HVO również nie zwalnia z utrzymywania czystych zbiorników, kontroli obecności wody i przestrzegania zaleceń dostawcy.

Jakie normy jakości dotyczą tych paliw?

Najważniejsze oznaczenia norm to:

• EN 14214 — wymagania dla FAME stosowanego jako paliwo lub komponent paliwowy.
• EN 15940 — wymagania dla parafinowego oleju napędowego otrzymywanego w procesach syntezy lub uwodornienia; obejmuje między innymi HVO.
• EN 590 — wymagania dla samochodowego oleju napędowego zawierającego do 7% objętościowo FAME, kojarzonego z oznaczeniem B7.
• EN 16734 — wymagania dla oleju napędowego B10, zawierającego do 10% objętościowo FAME.

W Polsce dokumenty te występują jako normy PN-EN, z odpowiednim numerem i oznaczeniem wydania.

Ważny szczegół: EN 15940 dopuszcza do 7% objętościowo FAME. Sama zgodność paliwa parafinowego z tą normą nie potwierdza zatem całkowitego braku estrów. Jeżeli odbiorca wymaga paliwa bez FAME, powinien uzyskać od dostawcy jednoznaczną specyfikację.

Zgodność z normą opisuje jakość produktu. Dopuszczenie przez producenta pojazdu potwierdza możliwość jego stosowania w danym samochodzie lub silniku. Przy zakupie potrzebne są obie informacje.

Co oznaczają B7, B10, B100 i XTL?

System identyfikacji paliw według EN 16942 pomaga zestawić oznaczenie przy wlewie samochodu z etykietą na dystrybutorze. Tę zasadę wyjaśnia również informacja ACEA o oznaczeniach paliw i ich zgodności z pojazdem.

Paliwa do silników Diesla mają etykiety w kształcie kwadratu. Najważniejsze symbole i nazwy spotykane przez użytkownika to:

• B7 — olej napędowy zawierający maksymalnie 7% objętościowo FAME.
• B10 — olej napędowy zawierający maksymalnie 10% objętościowo FAME.
• B100 — paliwo estrowe FAME stosowane bez mieszania z konwencjonalnym olejem napędowym.
• XTL — oznaczenie parafinowego oleju napędowego, obejmujące między innymi HVO oraz paliwa otrzymywane innymi metodami, na przykład z gazu ziemnego.

Liczba przy literze B odnosi się do udziału FAME, a nie do całkowitej zawartości składników odnawialnych. Paliwo B7 może zawierać również HVO, jeśli gotowa mieszanka spełnia wymagania EN 590.

Z kolei XTL nie określa pochodzenia surowca ani wielkości redukcji emisji gazów cieplarnianych. Takie oznaczenie może mieć także paliwo z surowca kopalnego.

Nazwa handlowa HVO100 zwykle wskazuje paliwo oparte na HVO, przeznaczone do stosowania bez rozcieńczania konwencjonalnym olejem napędowym. Przy dystrybutorze należy sprawdzić również oznaczenie XTL i deklarowaną normę. HVO100 oraz B100 mają odmienny skład i wymagają osobnego sprawdzenia zgodności z pojazdem.

Jak sprawdzić dopuszczenie paliwa przez producenta?

Przed pierwszym tankowaniem HVO100, B10 lub B100 warto przejść przez cztery kroki:

1. Sprawdzić instrukcję obsługi. W rozdziale dotyczącym paliwa należy szukać konkretnej normy lub oznaczenia, na przykład EN 15940 albo XTL.
2. Odczytać etykietę przy wlewie. Brak symbolu XTL w starszym samochodzie wymaga dalszej weryfikacji, ponieważ producent mógł później rozszerzyć dopuszczenie.
3. Zweryfikować aktualną informację producenta. Zgoda może zależeć od kodu silnika, roku modelowego, wersji pojazdu lub innych warunków.
4. W razie niejasności uzyskać potwierdzenie dla numeru VIN. Autoryzowany serwis lub przedstawiciel producenta powinien wskazać zakres dopuszczenia i ewentualne wymagania eksploatacyjne.

Samo spełnianie normy emisji Euro 6 ani podobieństwo silnika do innej wersji nie potwierdza zgodności. Również dopuszczenie B7 nie przesądza o możliwości stosowania B10, B100 czy XTL.

W firmie zarządzającej flotą dobrze jest zapisać dopuszczone paliwa dla każdego pojazdu i przekazać kierowcom prostą instrukcję tankowania. Przy większym udziale FAME trzeba dodatkowo sprawdzić zalecenia dotyczące obsługi oraz okresów wymiany oleju.

Co sprawdzić w ofercie dostawcy?

Przy zakupie hurtowym należy poprosić o specyfikację, świadectwo jakości partii, informację o zawartości FAME oraz parametry odpowiednie do sezonu. Pozwala to porównać produkty oferowane pod różnymi nazwami handlowymi.

Osobno warto ocenić deklaracje środowiskowe. Zarówno HVO, jak i FAME mogą ograniczać emisje gazów cieplarnianych w całym cyklu życia, ale wynik zależy od pochodzenia surowca, procesu produkcji, zużytej energii i transportu. Spalanie obu paliw nadal powoduje emisję CO₂ z wydechu. Deklarowany procent redukcji powinien mieć określoną podstawę obliczeń i dokumentację przypisaną do dostarczanego produktu.